Του Captain Νικόλαου Κ. Μεταξά

ATPL

AIRLINE PILOT

B737NG AIRBUS 320

(συνέχεια από το προηγούμενο)

Από την άλλη πλευρά, η εκδήλωση βίας κατά την οδήγηση αποτελεί ποινικό αδίκημα και συνήθως έχει ως αφορμή ένα περιστατικό επιθετικής οδήγησης το οποίο εξελίσσεται σε μια πιο έντονη αντιπαράθεση μεταξύ των οδηγών και μπορεί να φτάσει μέχρι τον ξυλοδαρμό, την απειλή με όπλο ή άλλα φονικά αντικείμενα κοκ. Το περιστατικό που πυροδοτεί την εκδήλωση της βίαιης συμπεριφοράς μπορεί να είναι εξαιρετικά απλό έως ασήμαντο και βέβαια να μην έχει γίνει από πρόθεση. Παρόλα αυτά, φαίνεται ότι ο έλεγχος χάνεται με αποτέλεσμα την καταγραφή τραγικών γεγονότων και, το πιο σημαντικό, τη δυσκολία του ίδιου του οδηγού να ελέγξει την εξέλιξή τους. Η J.L. Davis περιγράφει χαρακτηριστικά την περίπτωση ενός νεαρού φοιτητή ο οποίος συχνότατα παραβίαζε τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας και εκνευριζόταν εύκολα με τους άλλους οδηγούς στο δρόμο. Το συγκεκριμένο περιστατικό συνέβη στις 21 Απριλίου 2000 ως αντιπαράθεση με μια νεαρή γυναίκα οδηγό, που του έκλεισε το δρόμο. Ο ίδιος περιγράφει: «…σταμάτησα και κατέβηκα από το αυτοκίνητο κρατώντας το ρόπαλο του μπέιζμπολ στο χέρι μου. Η κοπέλα με κοίταζε, τρέμοντας κυριολεκτικά σαν το φύλλο. Την πλησίαζα, όταν ξαφνικά συνειδητοποίησα τι σκόπευα να κάνω. Μέχρι εκείνη τη στιγμή όμως ένιωθα ότι πρέπει να εκδικηθώ και ότι της χρειαζόταν ένα μάθημα!».

Οδήγηση και επιθετικότητα

Πρόκειται λοιπόν για μια συμπεριφορά που εκδηλώνεται πιο έντονα κατά την οδήγηση; Μπορεί αλήθεια το τιμόνι να μεταμορφώσει έναν οδηγό σε «μανιακό εκδικητή» της ασφάλτου που δεν ελέγχει τις αντιδράσεις του; Και με ποιον τρόπο επιτυγχάνεται αυτό;

Επιστήμονες αναφέρουν ότι η επιθετική οδήγηση οφείλεται στις περισσότερες περιπτώσεις στην ένταση και τη ματαίωση που βιώνει ο οδηγός στο δρόμο, ο οποίος βρίσκεται «ακινητοποιημένος», βιάζεται, αλλά νιώθει ότι δεν ελέγχει τη μετακίνησή του. Ο Parry (1968) αναφέρει ότι είναι γεγονός ότι δεν θα αντιδρούσαμε με παρόμοιο τρόπο ως πεζοί στον δρόμο, διαγκωνιζόμενοι ή λογομαχώντας με τους άλλους γύρω μας, ή σε ένα πολυκατάστημα, ακόμη και αν νιώθαμε ότι ο χρόνος μας πιέζει αφόρητα! Ως πεζοί έχουμε τη δυνατότητα να κινηθούμε κατά βούληση, εκτονώνοντας, καταρχήν με το περπάτημα, την ένταση, αλλά, παράλληλα, νιώθουμε ότι ελέγχουμε εμείς οι ίδιοι την κίνησή μας, κάτι το οποίο δεν συμβαίνει όταν παγιδευόμαστε σε δρόμους με κυκλοφοριακή συμφόρηση. Ως οδηγοί πρέπει επίσης να υπακούμε σε κανόνες, όλοι ανεξαιρέτως, αλλά και να αφιερώνουμε μεγάλο μέρος της προσοχής μας στους άλλους γύρω μας, προκειμένου να μην προξενήσουμε βλάβη στους ίδιους ή στα οχήματά τους. Με άλλα λόγια, έχουμε μεγαλύτερη ευθύνη την ώρα εκείνη, χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε.

Το πιο σημαντικό απ’ όλα όμως αφορά τη συμβολική αξία του αυτοκινήτου για εμάς τους ίδιους, θεωρώντας το, στις περισσότερες περιπτώσεις, ως μια προέκταση του εαυτού μας, η οποία βρίσκεται κυριολεκτικά εκτεθειμένη στις συμπεριφορές των άλλων οδηγών και την οποία καλούμαστε, συχνά «μαινόμενοι» να υπερασπίσουμε, όταν κάποιος την «θίξει». Ουσιαστικά αυτή η εγωκεντρική θεώρηση του αυτοκινήτου, ως προέκταση του εαυτού, μπορεί να προκαλέσει πολύ έντονα συναισθήματα έως και την εκδήλωση βίας.

Η οδήγηση, λοιπόν, αποτελεί μια διαδικασία που διακινεί πολύ έντονα συναισθήματα στον άνθρωπο. Το αυτοκίνητο και η ικανότητα οδήγησης αποκτούν συμβολική αξία, σηματοδοτούν την προσωπική εικόνα και αυτοεκτίμηση του κάθε οδηγού. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, όποιος «θίξει» το αυτοκίνητο, θίγει τον ίδιο τον οδηγό προσωπικά ή όποιος τον αγνοήσει στο δρόμο είναι σαν να αγνοεί τον ίδιο ως άτομο. Και… έτσι χάνεται ο έλεγχος!

Ψυχολογικοί μηχανισμοί της επιθετικότητας και της βίας

Έρευνες σχετικά με τα αίτια που προκαλούν επιθετικότητα αναφέρουν ότι στα ζώα έχει εξακριβωθεί η βιολογική βάση της επιθετικής συμπεριφοράς. Εάν διεγερθεί μια συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου στα ζώα, ο υποθάλαμος, θα προκληθεί επιθετική και βίαιη συμπεριφορά, κάτι το οποίο δεν συμβαίνει στον άνθρωπο. Για το ανθρώπινο είδος η επίδραση της κοινωνικής μάθησης, της μίμησης προτύπων και της επιβράβευσης, φαίνεται να παίζει έναν εξίσου σημαντικό ρόλο.

Στα πλαίσια αυτής της θεώρησης οι έρευνες διαπιστώνουν ότι και η έκρηξη θυμού, αντιθέτως από ό,τι ισχύει στα ζώα, δεν συμβάλλει στην εκτόνωση της έντασης του ανθρώπινου οργανισμού. Αντιθέτως, η έκρηξη θυμού μπορεί ουσιαστικά να οδηγήσει στη συσσώρευση επιπλέον έντασης στον οργανισμό, η οποία σταδιακά αυξάνεται, καταλήγοντας στην εκδήλωση ενός εξαιρετικά βίαιου επεισοδίου. Τι ακριβώς συμβαίνει; Η αντίληψη εξωτερικού κινδύνου ή απειλής – ο οδηγός νιώθει προσβολή, αδικία, πίεση κλπ. – προκαλεί βιολογικά την έκλυση κατεχολαμινών, οργανικών ενώσεων οι οποίες θέτουν τον οργανισμό σε κατάσταση εγρήγορσης. Η διέγερση αυτή δεν θα διαρκούσε παρά λίγα λεπτά αν δεν ακολουθούσαν και άλλες ανεξέλεγκτες σκέψεις και ενέργειες του οδηγού – «θα του δείξω εγώ», «ποιος νομίζει ότι είναι» κλπ. – που προκαλούν επιπλέον θυμό και περαιτέρω έκλυση κατεχολαμινών αλλά και επιπλέον αύξηση της έντασης του οργανισμού. Και η μια σκέψη διαδέχεται την άλλη μέχρι που ο οργανισμός φτάνει σε ένα επίπεδο εξαιρετικά υψηλής διέγερσης, οπότε μια περαιτέρω σκέψη ή ένα γεγονός ασήμαντο αποτελεί πια την αφορμή για την εκδήλωση του βίαιου επεισοδίου, πέρα από λογικά όρια. Αυτό είναι το σημείο όπου ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο της κατάστασης, όπου σκέψεις εκδίκησης για ένα ασήμαντο ουσιαστικά γεγονός τον κατακλύζουν και οι οποίες, βέβαια, έχουν ως αποτέλεσμα τραγικά περιστατικά βίας όπως αυτά που προαναφέραμε.

(συνεχίζεται…)

Πηγές

www.ow.gr

Psycology.grAltius mind Institute

AAA Foundation for Traffic Safety. USA.

Shinar, David. Aggressive driving: the contribution of the drivers and the situation. Israel : Ben Gurion University of the Negev,

Bjorklund, Gunilla M. Driver irritation and aggressive behavior. Sweden