Το νεολιθικό σπίτι και οι βοηθητικοί χώροι

ΑΡΘΡΟ

Του Γ.Κ. Χατζόπουλου

τ. Λυκειάρχη

Ο προϊστορικός μας πρόγονος κουρασμένος από τον πλάνητα βίο – ποιος ξέρει πόσες χιλιετηρίδες κράτησε η περιπλάνησή του – και δοκιμαζόμενος σκληρά από τις καιρικές συνθήκες (ψύχος, καύσωνας, βροχές, χιόνι, κεραυνοί κ.ά.) αποφάσισε να εγκατασταθεί μόνιμα σε κάποιο χώρο.

Στην απόφασή του αυτή συνετέλεσαν: α. το κάθυγρο κλίμα των σπηλαίων, που περιόριζε σημαντικά τη διάρκεια του βίου του, β. η διαπίστωση ότι μπορούσε να εξασφαλίσει τη διατροφή του η άγρια φυτική τροφή, στης οποίας την καλλιέργεια επιδόθηκε και συνεπώς δε χρειαζόταν να την αναζητήσει μετακινούμενος και γ. η εξημέρωση μικρών και μεγάλων ζώων (αιγοπρόβατα, χοίροι, βόδια, άλογα).

Έτσι οδηγήθηκε στην επιλογή χώρου, ο οποίος, κατά την αντίληψή του, θα έκανε τη ζωή του πιο άνετη και ασφαλή από τον πλάνητα βίο.

Επέλεξε, κυρίως, εδαφικά εξάρματα χωρίς να περιοριστεί μόνο σ’ αυτά, αρκεί πλησίον τους να υπήρχε πηγή νερού ή λίμνη ή ποταμός, ο οποίος θα διασφάλιζε την ύδρευσή του, θα συντελούσε στην ανάπτυξη βλάστησης, αλλά και θα αποτελούσε ελκυστικό κίνητρο προσέλευσης ζώων για εύλογη αιτία, γεγονός, που θα του παρείχε τη δυνατότητα εύκολης θήρευσής τους.

Τα υλικά που χρησιμοποίησε για την κατασκευή του σπιτιού ήταν αυτά, που βρήκε με ευκολία στο περιβάλλον του, δηλαδή το ξύλο και το χώμα, το οποίο με τη βοήθεια του νερού και πατώντας το, το μετέβαλε σε πηλό, με τον οποίο επέχριε τους ξύλινους τοίχους ή κατασκεύαζε πήλινους κύβους αναγκαίους για την οικοδόμηση του σπιτιού.

Με τα αυτοσχέδια τσεκούρια του έκοβε ευθυτενείς κορμούς δέντρων και, αφού τους απάλλασσε από τους κλάδους τους, τους βύθιζε στο έδαφος σε κοντινή απόφαση τον ένα από τον άλλο.

Ύστερα χρησιμοποιούσε λεπτές ελαστικές ξύλινες βέργες, τις οποίες έπλεκε στους πηγμένους πασσάλους καλύπτοντας τα μεταξύ τους κενά.

Το πλέξιμο των πασσάλων ακολουθούσε η επάλειψή τους με παχύ στρώμα πηλού.

Ξύλινες δοκοί χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή της στέγης, που ήταν δίρριχτη ή τετράρριχτη και επικαλύπτονταν με στελέχη βρώμης σε στρώμα παχύ και πυκνό για να μη το διαπερνά η βροχή. Δίπλα στους πασσάλους υπήρχαν καλά στερεωμένες όρθιες πλάκες στη σειρά με προορισμό την προστασία των πασσάλων από την υγρασία και τη βροχή.

Από το μεγάλο σπίτι των Σιταγρών πληροφορούμεθα ότι ο χώρος του σπιτιού διακρινόταν σε δυο μέρη. Ο ένας, ο μεγαλύτερος, ήταν ο χώρος της διαμονής και του ύπνου και ο άλλος, ο μικρότερος, χρησιμοποιούνταν ως μαγειρείο.

Η ανασκαφή του μεγάλου σπιτιού των Σιταγρών μας έδωσε και άλλη γνώση. Το δάπεδό του φιλοξενούσε βυθισμένα τεράστια πήλινα αγγεία, στα οποία είχαν αποθηκεύσει σιτάρι.

Στον μεγάλο χώρο υπήρχε η εστία, όπως αιώνες αργότερα στο μυκηναϊκό ανάκτορο. Το ίδιο συνέβαινε πριν από μερικά χρόνια και στα καλύβια των Σαρακατσάνων. Παράθυρα δεν υπήρχαν και ο φωτισμός συντελούνταν από την πόρτα.

Εκτός από την κατασκευή σπιτιών με δρόμους δαιδαλώδεις στα εξάρματα του εδάφους, οικισμοί κτίζονταν και στις λίμνες (λιμναίος οικισμός Καστοριάς, τον οποίο ανέσκαψε ο αρχαιολόγος Γεώργιος Χουρμουζιάδης). Σ’ αυτούς η επικοινωνία γινόταν με ξύλινη γέφυρα (ράμπα), την οποία σηκώνανε για ασφάλεια, αφού είχαν συγκεντρωθεί στο σπίτι τα μέλη της οικογένειας.

Οι δαιδαλώδεις δρόμοι είχαν σκοπό την περισσότερη ασφάλεια των κατοίκων του οικισμού, κατά την είσοδο του εχθρού σ’ αυτόν.

Λόγω των υλικών κατασκευής του σπιτιού ήταν εύκολη η πυρπόλησή του από τους δαυλούς των εχθρών.

Οι ένοικοι τον εγκατέλειπαν για να έλθουν αργότερα να οικοδομήσουν στο χώρο νέοι ένοικοι.

Οι πρώτες οπές για το πήξιμο των νέων πασσάλων καλύπτονταν και οι νέοι οικιστές άνοιγαν καινούργιους. Από τις ανασκαφές στον νεολιθικό οικισμό του Αρκαδικού παρατηρούμε νέες οπές πολύ κοντά στις παλιές, κάτι που βεβαιώνει την επανακατοίκηση του χώρου.

Δίπλα στο σπίτι κατασκευάζανε και τους βοηθητικούς χώρους για την προστασία των ποιμνίων (πριν από χρόνια οι κτηνοτρόφοι κατασκευάζανε με τον ίδιο τρόπο τα ποιμνιοστάσια τους για τα αιγοπρόβατα) καθώς και τον φούρνο για το ψήσιμο του ψωμιού. Παρόμοιοι φούρνοι υπήρχαν πριν από μερικά χρόνια σε χωριά του νομού μας.

Το σχήμα του φούρνου και των σπιτιών το πληροφορούμεθα από τα διασωθέντα πήλινα ειδώλια και τις σχεδιαστικές αναπαραστάσεις.

Σχεδιαστικές αναπαραστάσεις των οικισμών συναντάμε στα βιβλία: α. Νεολιθική Ελλάς (Σύγγραμμα ομάδας αρχαιολόγων), β. Δ.Ρ. Θεοχάρη, Νεολιθικός Πολιτισμός και γ. Γεωργίου Χουρμουζιάδη Λόγια από χώμα (Το οικομουσείο του Δισπηλιού).

Αργότερα, όταν άρχισε η χρήση του λίθου, χρησιμοποιήθηκε και αυτός για περισσότερη ασφάλεια στην οικοδόμηση και στον τειχισμό του οικισμού.